In dit land wil niemand wonen

Vluchtelingenroman vormt felle aanklacht tegen onverschilligheid

Mag een literair boek een aanklacht zijn? Dat is de vraag die ik me tijdens het schrijven van dit boek met enige regelmaat stelde. Toen Toplöss, mijn roman over sociale misstanden in de tijd van de steenkolenmijnen in Zuid-Limburg, verscheen, werd door sommige critici met enig afgrijzen en dédain melding gemaakt van het feit dat dit soort geëngageerde literatuur, een tekst met een maatschappijkritische ondertoon, eigenlijk niet meer kon. Het was de tijd van de Wende; de val van de Berlijnse muur en het IJzeren Gordijn. Volgens filosofen als Francis Fukuyama was de era van grote politieke tegenstellingen voorbij. Het einde van de geschiedenis was aangebroken. De wereld zou eensgezind in glorieuze spurt naar beter tijden de last van oorlog en armoede van zich afschudden. Kapitalisme en liberalisme dienden daarbij als doping.

Het klonk zó mooi en opbeurend dat een groot deel van de pers er kritiekloos achteraan liep. Zeker toen computer en internet zorgden voor een booming economy. De bomen groeiden tot ver in de hemel.

Maar achter dat front van rijkdom en steigerende beurskoersen lag een tweede, grauwe werkelijkheid. De wereld van achterlijkheid en armoede, van analfabetisme, ziekte en hopeloosheid. Het schot van glossy billboards en videomuren verborg de diepe kloof met vergeten landen waar honger en oorlog de dienst uitmaakten en mensen rechteloos waren. Aan die beschamende patstelling is sindsdien weinig gewijzigd. En dat zal als het aan de huidige generatie regeringsleiders ligt ook in de nabije toekomst niet gebeuren.

Ondertussen kan niemand zich verbergen achter onwetendheid. Het ‘Wir haben es nicht gewusst’ geldt niet in een tijd dat informatie voor het grijpen ligt. De verslagen van Amnesty International en Human Rights Watch zijn online. Met een paar drukken op de linker muisknop verschijnt de werkelijkheid in Soedan of Somalië of China in al zijn trieste gruwelijkheid.

Maar het is niet alleen de digitale snelweg die deze weinig heldhaftige werkelijkheid binnenbrengt. Dagelijks verschijnen duizenden vluchtelingen uit armoelanden aan de poorten van de welvaartsstaten. Die vluchtelingen weerspiegelen het onrecht in de wereld. Verdreven door oorlog, honger en dood smeken ze als bedelaars met de hand omhoog om een veilige en rechtvaardige wereld. Het is die houding van deemoed en afhankelijkheid die pijn doet aan het hart en ons eens te meer er van doordringt dat we met al onze rijkdom en kennis de afgelopen vijftien jaar hebben verzuimd iets aan die onrechtvaardigheid te doen. Het hedonisme, het ultieme streven naar bevrediging van zinnelijke verlangens, heeft bij velen het vlammetje van de solidariteit gedoofd en er een ruw soort eigenbelangrijkheid voor in de plaats gezet. Als je jezelf maar goed voelt, dan heeft iedereen daar baat bij en komt de rest vanzelf, zo luidt het credo. Was het maar zo eenvoudig.

De brede stroom in de Nederlandse literatuur heeft de afgelopen tientallen jaren vooral de kades en steigers van de welvarende wereld aangedaan, voor de mensen aan de rand, de armen die noodgedwongen van dag tot dag leven, was weinig aandacht. Literatuur is in die zienswijze vooral een verfraaiing van het leven. Ze diept gevoelens uit en belicht op ‘verantwoorde’ wijze de kleurige levensgang van de welgeslaagden. Aan de grauwheid en treurigheid van verliezers wordt weinig tekst verspild. Dat is ook niet verwonderlijk in een land waarvan velen ten onrechte denken dat de sociale vangnetten nog steeds in honing zijn gedrenkt.

Met de roman In dit land wil niemand wonen tracht ik een vergeten groep van rechtelozen een gezicht te geven. Deze mensen kwamen ooit, een groot aantal meer dan tien jaar geleden, als vluchteling naar Nederland. De asielcarrousel heeft hen vermalen en uitgespuugd. Wie hun dossiers leest, begrijpt waarom ze niet gehoord zijn. Het wemelt van oneerlijke procedures, slechte advocaten, gevoelloze, onverschillige rechters en vooringenomen, kwaadwillige ambtenaren. De vluchtelingen werden van hot naar her gesleept, asielzoekerscentra in en uit. Alsof het honden waren. Staan! Liggen! Zitten! Kop dicht! Meer was er niet. Zo sleepten ze zich van procedure naar procedure, omdat er weinig te kiezen viel, omdat dat in hun ogen altijd nog beter was dan terug naar Iran of Irak of Afghanistan. Velen kozen er uiteindelijk voor om met die juridische strijd te stoppen. Soms uit trots, vaak noodgedwongen omdat ze de kosten niet meer konden betalen. Ze doken onder en werden door de overheid illegaal verklaard. Velen kozen er voor toch maar door te gaan. Omdat ze kinderen hadden of zich niet sterk genoeg voelden voor een leven in de illegaliteit. Die mensen zitten nog steeds in de wachtkamer en zullen, als niets verandert, er over tien jaar nog zitten. De ‘illegalen’ leven onder het bestaansminimum, voor de vluchtelingen in de wachtkamer is het niet anders. Wie jarenlang moet rondkomen van ongeveer 39 euro per week mag met recht een armoedzaaier worden genoemd.

In dit land wil niemand wonen vertelt het verhaal van een journalist die verliefd wordt op een Somalische vrouw (Fadumo) die vanuit Mogadishu naar Nederland is gevlucht. Zij heeft er voor gekozen geen asiel aan te vragen en onder te duiken. Zij wil geen knieval maken voor de ‘ambtenaren met stenen gezichten’ en de ‘rechters zonder rechtvaardigheid’. Zij staat niet alleen in haar keuze. Ook Tawan uit Irak heeft die keuze gemaakt.

‘Ik moest wachten in een lange gang. Veel deuren. Kaal. Leeg. Zoals de cellengang van de geheime dienst in Bagdad. Er hing een portret van de koningin. (…) Het duurde lang. Te lang. Ik begreep het niet. Ik zat er helemaal doorheen. Af en toe liep iemand door die lange gang, maar dat was alles. Ik voelde me verloren en in de steek gelaten. Ik dacht: is dit het waard? Ik voelde dat Mehmed, mijn dode vriend, naast me zat, dat hij een arm om me heen sloeg. Mehmed met zijn zwarte haar en zijn donkere, weemoedige ogen.

“Hoe lang wil je zo nog doorgaan?” vroeg hij. “Hoe oud ben je nu? Nog steeds op de vlucht? Nog steeds afhankelijk van anderen?”

Ik schudde mijn hoofd. Ik had hem graag in mijn armen genomen, met mijn vingers de vorm van zijn gezicht afgetast, maar hij was er niet en toch weer wel. Het maakte dat ik me nog eenzamer voelde. En toen kwam dat gesprek met die ambtenaar, zo’n gevoelloze onbenul. Dát was het laatste zetje dat ik nodig had. Ik wilde niet meer afhankelijk zijn. Ik wilde mijn leven in eigen handen nemen. Niet nog eens jaren wachten op genadebrood. Ik ben tijdens een pauze opgestaan, heb mijn jas aangetrokken en heb een voor een de knopen dichtgedaan. Niet gehaast, gewoon zoals het hoort. Geen opwinding. Geen aarzeling. Ik liep naar de klapdeur en de volgende deur en nog een deur, net zolang totdat ik buiten stond. Er was niemand die me tegenhield. Er was niemand die aanstalten maakte. Zelfs de receptionist bij de buitendeur reageerde niet. Hij knikte me vriendelijk toe.’

In dit land wil niemand wonen is een roman over liefde, vriendschap en vertrouwen, maar ook over oorlog, haat en onverschilligheid. Het boek is een aanklacht tegen een van de meest beschamende misstanden van deze tijd. Met recht, zo wil ik duidelijk stellen. De afgelopen tijd heb ik met veel vluchtelingen, advocaten, artsen en andere hulpverleners gesproken over het lot van deze vergeten mensen die als in een soort niemandsland hun tijd uitzitten. Ze mogen niet werken, niet studeren, het is hen verboden een normaal leven te leiden. Ze zitten in de wachtkamer, in een kooi waar ze niet uit kunnen; gestigmatiseerd en gecriminaliseerd. Ze worden gestraft omdat ze niet terug willen naar de plek waar ze verdreven zijn. Wat is het voor land dat mensen het recht ontzegt een normaal leven zonder angst te leiden? Wat is het voor land dat iedere dag weer dreigt met uitzetting en verdommenis? Als ik één ding heb geleerd, de afgelopen maanden, dan is het dat solidariteit en medemenselijkheid in Nederland op sterven na dood zijn. De regering bestempelt hen als onmens en profiteur en doet er alles aan om een klimaat van onverdraagzaamheid te scheppen. De uitvoerders (justitie en politie) zijn beulen van die ijzeren macht. De grote massa trekt de schouders op of kijkt weg. Dat is een trieste constatering. Ik heb de titel niet voor niks gekozen: In dit land wil niemand wonen.

‘Door de klapdeur waar de vrouw voor haar verdween, woei een koele wind. Er liep een zweetdruppel langs haar gezicht omlaag. De man boog zich nog verder voorover, hij vroeg nogmaals op nadrukkelijke toon naar haar paspoort.

“Visum?”

Ze schudde haar hoofd.

Het voelde alsof ze daarmee iets vreselijks bekende. Ze was weer een klein kind. Schuldbewust.

Waarom kon hij haar niet over het hoofd zien?

Waarom kon hij haar niet laten gaan?

Wat maakte het uit?

Eén inwoner extra in dit superrijke land?

Ze staarde naar de rode putjes op zijn neus, de misprijzende, harde ogen, de lippen die geluidloos boze woorden vormden. Er was niemand die het voor haar opnam, niemand die haar hand nam, die protesteerde tegen deze vernederende behandeling.

Zo stond ze daar. Een hele tijd. Als een kind. Met haar koffertje en haar bruine huid die als een jodenster aan haar lichaam kleefde. Ze dacht aan het vliegveld van Mogadishu. Mogadishu International Airport. Haar gezicht tegen het hekwerk. Haar ogen in het gaas. De landingsbaan wees als een reusachtige vinger naar de vrijheid.

Daar! Kijk daar! Achter de bergen, achter Batu en Tsjoke en Goena en Ras Dasjan, achter die keten van meer dan vierduizendmeter hoge reuzen ligt het laagland van Egypte, daar ligt Caïro, het polsgewricht, waar het bloed stroomt naar Europa en Amerika.

Ze zag de mannen met kalasjnikovs. De honden die opeens wel erg groot werden. En toen zei ze, schuchter, te zacht eigenlijk om gehoord te worden:

“I am a refugee. I come from Somalia.”

En nog eens, iets harder, omdat hij aangaf dat hij haar niet verstaan had:

“I am a refugee. I come from Somalia.”

Ze vond het vreselijk om dat te zeggen. Het voelde alsof ze een diepe kniebuiging maakte, alsof ze zich moest schamen dat ze gevlucht was, alsof ze een halsmisdaad beging door zo zonder een cent op zak aan te kloppen.’

Wat rest er voor de schrijver anders dan een paar van die vluchtelingen, een paar van die ongelukkigen die tussen de raderen zijn gevallen, een gezicht, een plek, een naam te geven?

‘Hier ligt Fadumo, de laatste vrouw. Zoveel andere vrouwen, en toch: de laatste vrouw. Gestorven in het Gat. Gevangenis. Martelcentrum. In de stad met de mooiste naam: Mogadishu. Luister naar de naam, spreek de letters één voor één uit, voor op de tong, weeg, proef, MOGADISHU. Daar is ze vermoord. In het Gat in Mogadishu. Hoewel ze in mijn armen ligt.’

Peter Lenssen

(deze tekst verscheen eerder in Buiten de Orde)